واژه تـحـقيق , كلمه اى عربى است كه به معانى گوناگون آمده است.تحقيق در علوم مختلف به معناى پاسخ دادن بـه پـرسـشهاى مطرح شده در آن علم و يا دست كم جست و جو براى يافتن آن پـاسـخ ‌ها مى باشد. تحقيق در اين معنا, در واقع , آشكار كردن مطلبى تازه و كشف كردن يك دانش جديد است , ازهمين طـريـق اسـت كـه عـلـوم گسترس مى يابند و هر روز دانش هاى تازه اى كشف مـى شـوند. از اين ديدگاه , تحقيق با طرح پرسش خاصى آغاز مى شود و با پاسخ دادن بـه آن پـايان مى يابد. منظور از واژه تحقيق دراين مقاله معناى اصطلاحى آن يعنى تحقيق علمى مى باشد .در تحقيق علمى , همان طور كه گفته شد, آغاز كار با طرح يك پرسش است , محقق بر اساس تخصص و اطلاعاتى كه دارد يك يا چند پاسخ موقتى براى پرسش خود در نظر مى گيرد (فرضيه ها) سپس به كمك جـمـع آورى داده هـا و اطـلاعـات مـوردنـيـاز سـعى مى كند تا صحت و سقم فرضيه خويش را بيازمايد. در صورتى كه درستى فرضيه , مورد تاييد قرار گيرد, دانـش جـديـدى تـولـيد شده است و تحقيق به هدف خود نائل آمده است ,البته تحقيق علمى , هيچ گاه قصد مجاب كردن كسى را ندارديعنى هدف اصلى آن , اثـبـات فرضيه نيست و بر صحت آن نيز اصرار نمى ورزد بلكه در صدد آزمودن فرضيه ارائه شده است .

بـنابر اين , در اين معنا, تحقيق يك فرايند آزمون و امتحان فرضيه است نه اثبات آن . مـحـقـقان و پژوهشگران تازه كار, غالبا از نظرعاطفى خود را نسبت به اثبات فـرضيه متعهد مى دانند اما همواره بايد توجه داشت كه فرضيه , گزاره اى است كه ممكن است درست يا نادرست باشد, البته اگر فرضيه با دقت و آگاهى كامل و با در نظر گرفتن تمام شرايط تدوين شود احتمال صحت آن بيشتر خواهد بود, ولـى در يـك تـحـقيق علمى , محقق هيچ تعلق خاطرى به فرضيه خود ندارد و اطـلاعات جمع آورى شده وشواهد عينى است كه درستى و يا نادرستى فرضيه را معلوم مى كند.

با توجه به مطالب بيان شده مى توان تحقيق را به صورت هاى زير تعريف كرد:

1) تـحـقـيـق يـك فرآيند يا يك فعاليت نظام مند است كه به كشف و پروراندن مجموعه اى از دانش هاى سازمان يافته منجرمى شود.

 2) تحقيق عبارت است از مطالعه نظام دار يك يا چند قضيه فرضى درباره روابط احتمالى ميان پديده هاى گوناگون .

3) تحقيق عبارت است از جست و جوى منظم و اصولى براى كشف حقيقت .

بـنابراين , مشخص مى شود كه بر خلاف تصور رايجى كه در نزد بسيارى از افراد وجـود دارد, تـحـقـيـق , نـوشـتن يك مقاله يايك كتاب نيست . ماهيت تحقيق , نـويسندگى تفاوت اساسى دارد و اين دو موضوع از يك مقوله نيستند, اما چون در پـايان هر تحقيق ممكن است محقق مايل باشد نتيجه تحقيق يا كليه عمليات تحقيقى خود را به رشته تحريردر آورد, آگاهى از فنون و روش هاى نويسندگى بـراى او ضرورت پيدا مى كند. بنابر اين , لازم است هر محقق نويسنده خوبى هم باشد. به اين ترتيب هر اثر تحقيقى ممكن است به صورت مقاله يا كتاب ارائه شود اما هر مقاله يا كتابى نمى تواند يك اثر تحقيقى محسوب شود.

منبع: درآمدی بر روش تحقیق در علوم سیاسی، نوشته اسماعیل جهانبین